อักษรย่อบอกนามคัมภีร์

อง. อฏฐก. องคุตตรนิกาย อฏฐกนิปาต

อง. จตุกก. “ จตุกกนิปาต

อง. ฉก “ ฉกกนิปาต

อง. ติก. “ ติกนิปาต

อง. ทสก. “ ทสกนิปาต

อง. ปญจก. “ ปญจกนิปาต

อง. สตตก. “ สตตกนิปาต

ขุ. อิติ. ขุททกนิกาย อิติวุตตก

ขุ. อุ. “ อุทาน

ขุ. ขุ. “ ขุททกปาฐ

ขุ. จริยา. “ จริยาปิฏก

ขุ. จู. “ จูฬนิทเทส

ขุ. ชา. อฏฐก. ขุททกนิกาย ชาตก อฏฐกนิปาต

ขุ. ชา. อสีติ. “ อสีตินิปาต

ขุ. ชา. เอก. “ เอกนิปาต

ขุ. ชา. จตตาฬีส. “ จตตาฬีสนิปาต

ขุ. ชา. จตุกก. “ จตุกกนิปาต

ขุ. ชา. ฉกก. “ ฉกกนิปาต

ขุ. ชา. ตึส. “ ตึสนิปาต

ขุ. ชา. ติก. “ ติกนิปาต

ขุ. ชา. เตรส. “ เตรสนิปาต

ขุ. ชา. ทวาทส. “ ทวาทสนิปาต

ขุ. ชา. ทสก. “ ทสกนิปาต

ขุ. ชา. ทุก. “ ทุกนิปาต

ขุ. ชา. นวก. “ นวกนิปาต

ขุ. ชา. ปกิณณก. ขุททกนิกาย ชาตก ปกิณณกนิปาต

ขุ. ชา. ปญจก. “ ปญจกนิปาต

ขุ. ชา. ปญญาส. “ ปญญาสนิปาต

ขุ. ชา. มหา. “ มหานิปาต

ขุ. ชา. วีส. “ วีสตินิปาต

ขุ. ชา. สฏฐิ. “ สฏฐินิปาต

ขุ. ชา. สตตก. “ สตตกนิปาต

ขุ. ชา. สตตติ. “ สตตตินิปาต

ขุ. เถร. ขุททกนิกาย เถรคาถา

ขุ. เถรี. “ เถรีคาถา

ขุ. ธ. “ ธมมปท

ขุ. ปฏิ. “ ปฏิสมภิทามคค

ขุ. พุ “ พุทธวํส

ขุ. มหา. “ มหานิทเทส

ขุ. สุ. “ สุตตนิปาต

ที. ปาฏิ. ทีฆนิกาย ปาฏิกวคค

ที. มหา. “ มหาวคค

ม. อุป. มชฌิมนิกาย อุปริปณณาสก

ม. ม. “ มชฌิมปณณาสก

สํ. นิ. สํยุตตนิกาย นิทานวคค

สํ. มหา. “ มหารวารวคค

สํ. ส. “ สคาถวคค

สํ. สฬ. “ สฬายตนวคค

ส. ม. สวดมนต์ฉบับหลวง (พิมพ์ครั้งที่ ๕)

- / - เลขหน้าขีดบอกเล่ม เลขหลังขีดบอกหน้า

จิตตวรรค คือ หมวดจิต

๑. อนวสสุตจิตตสส อนนวาหตเจตโส

ปุญญปาปปหีนสส นตถิ ชาครโต ภยํ.

ผู้มีจิตอันไม่ชุ่มด้วยราคะ มีใจอันโทสะไม่กระทบแล้ว มีบุญและบาปอันละได้แล้ว ตื่นอยู่ ย่อมไม่มีภัย

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๒๐.

๒. กุมฺภูปมํ กายมิมํ วิทิตฺวา

นครูปมํ จิตตมิทํ ถเกตวา

โยเธถ มารํ ปญญาวุเธน

ชิตญจ รกเข อนิเวสโน สิยา

บุคคลรู้กายนี้ที่เปรียบด้วยหม้อ กั้นจิตที่เปรียบด้วยเมืองนี้แล้ว พึงรบมารด้วยอาวุธคือปัญญา และพึงรักษาแนวที่ชนะไว้ ไม่พึงยับยั้งอยู่

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๒๐.

๓. จิตเตน นียติ โลโก จิตเตน ปริกสสติ

จิตตสส เอกธมมสส สพเพว วสมนวคู.

โลกถูกจิตนำไป ถูกจิตชักไป, สัตว์ทั้งปวงไปสู่อำนาจแห่งจิตอย่างเดียว

( พุทธ ) สํ. ส. ๑๕ / ๕๔.

๔. ตณหาธิปนนา วตตสีลพทธา

ลูขํ ตปํ วสสสตํ จรนตา

จิตตญจ เนสํ น สมมา วิมุตตํ

หีนตตรูปา น ปารงคมา เต.

ผู้ถูกตัณหาครอบงำ ถูกศีลพรตผูกมัด ประพฤติตบะอันเศร้าหมองตั้งร้อยปี, จิตของเขาก็หลุดพ้นด้วยดีไม่ได้ เขามีตนเลวจะถึงฝั่งไม่ได้

( พุทธ ) สํ. ส. ๑๕ / ๔๐.

๕. ทุนนิคคหสส ลหุโน ยตถ กามนิปาติโน

จิต ตสส ทมโถ สาธุ จิตตํ ทนตํ สุขาวหํ.

การฝึกจิตที่ข่มยาก ที่เบา มักตกไปในอารมณ์ที่น่าใคร่ เป็นความดี, (เพราะว่า) จิตที่ฝึกแล้ว นำสุขมาให้

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๙.

๖. ปทุฏฐจิตตสส น ผาติ โหติ

น จาปิ นํ เทวตา ปูชยนติ

โย ภาตรํ เปตติกํ สาปเตยยํ

อวญจยี ทุกกฏกมมการี.

ผู้ใดทำกรรมชั่ว ล่อลวงเอาทรัพย์สมบัติพี่น้องพ่อแม่ ผู้นั้นมีจิตชั่วร้าย ย่อมไม่มีความเจริญ แม้เทวดาก็ไม่บูชาเขา

( นทีเทวดา ) ขุ. ชา. ติก. ๒๗ /๑๒๐.

๗. ภิกขุ สิยา ฌายิ วิมุตตจิตโต

อากงเข เว หทยสสานุปตตึ

โลก สส ญตวา อุทยพพยญจ

สุเจต โส อนิสสิโต ตทานิสํโส.

ภิกษุเพ่งพินิจ มีจิตหลุดพ้น รู้ความเกิดและความเสื่อมแห่งโลกแล้ว มีใจดี ไม่ถูกกิเลสอาศัย มีธรรมนั้นเป็นอานิสงส์ พึงหวังความบริสุทธิ์แห่งใจได้

( เทวปุ ตต ) สํ. ส. ๑๔ / ๗๓.

๘. โย อลีเนน จิตเตน อลีนมนโส นโร

ภาเวติ กุสลํ ธมมํ โยคกเขมสส ปตติยา

ปาปุเณ อนุปุพเพน สพพสํโยชนกขยํ.

คนใด มีจิตไม่ท้อถอย มีใจไม่หดหู่ บำเพ็ญกุศลธรรม เพื่อบรรลุธรรมที่เกษมจากโยคะ พึงบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นสังโยชน์ทั้งปวงได้.

( พุทธ ) ขุ. ชา. เอก. ๒๗ / ๑๘.

๙. สุทุททสํ สุนิปุณํ ยตถ กามนิปาตินํ

จิต ตํ รกเขถ เมธาวี จิตตํ คุตตํ สุขาวหํ.

ผู้มีปัญญา พึงรักษาจิตที่เห็นได้ยากนัก ละเอียดนัก มักตกไปในอารมณ์ที่น่าใคร่, (เพราะว่า) จิตที่คุ้มครองแล้ว นำสุขมาให้

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๙.

ธัมมวรรค คือ หมวดธรรม

๑๐. อตถงคตสส น ปมาณมตถิ

เยน นํ วชชุ ตํ ตสส นตถิ

สพเพสุ ธมเมสุ สมูหเตสุ

สมูหตา วาทปถาปิ สพเพ

ท่านผู้ดับไป (คือปรินิพพาน) แล้ว ไม่มีประมาณ, จะพึงกล่าวถึงท่านนั้นด้วยเหตุใด เหตุนั้นของท่านก็ไม่มี, เมื่อธรรมทั้งปวง (มีขันธ์เป็นต้น) ถูกเพิกถอนแล้ว แม้คลองแห่งถ้อยคำที่จะพูดถึง (ว่าผู้นั้นเป็นอะไร) ก็เป็นอันถูกเพิกถอนเสียทั้งหมด

( พุทธ ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๓๙. ขุ. จู. ๓๐ / ๑๓๙.

๑๑. อาทาน ตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ

อุทฺธํ อโธ ติริยํ วาปิ มชฺเฌ

ยํ ยํ หิ โลกสฺมึ อุปาทิยนฺติ

เต เนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุ

พึงขจัดตัณหาที่เป็นเหตุถือมั่นทั้งปวง ทั้งเบื้องสูง เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ท่ามกลาง, เพราะเขาถือมั่นสิ่งใด ๆ ในโลกไว้ มารย่อมติดตามเขาไป เพราะสิ่งนั้น ๆ

(พุทธ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๔๖. ขุ. จู. ๓๐ / ๒๐๒.

๑๒. อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน

กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา

สนฺ ติมคฺคเมว พฺรูหย

นิพฺพานํ สุคเตน เทสิตํ

จงเด็ดเยื่อใยของตนเสีย เหมือนเอาฝ่ามือเด็ดบัวในฤดูแล้ง จงเพิ่มพูนทางสงบ (ให้ถึง) พระนิพพานที่พระสุคตแสดงแล้ว

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๕๓.

๑๓. โอวเทยยานุสาเสยย อสพภา จ นิวารเย

สตํ หิ โส ปิโย โหติ อสตํ โหติ อปปิโย.

บุคคลควรเตือนกัน ควรสอนกัน และป้องกันจากคนไม่ดี เพราะเขาย่อมเป็นที่รักของคนดี แต่ไม่เป็นที่รักของคนไม่ดี

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๒๕.

๑๔. กาเมสุ พรหมจริยวา วีตตณโห สทา สโต

สงขาย นิพพุโต ภิกขุ ตสส โน สนติ อิญชิตา

ภิกษุผู้เห็นโทษในกาม มีความประพฤติประเสริฐ ปราศจากตัณหา มิสติทุกเมื่อ พิจารณาแล้ว ดับกิเลสแล้ว ย่อมไม่มีความหวั่นไหว

(พุทธ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐ / ๓๕.

๑๕. ขตติโย จ อธมมฏโฐ เวสโส จาธมมนิสสิโต

เต ปริจจชชุโภ โลเก อุปปชชนติ ทุคคตึ

กษัตริย์ไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรม และแพศย์ (นสามัญ) ไม่อาศัยธรรม ชนทั้ง ๒ นั้นละโลกแล้ว ย่อมเข้าถึงทุคติ

(โพธิสตต) ขุ. ชา ปญจก. ๒๗ / ๑๗๕.

๑๖. คตทธิโน วิโสกสส วิปปมุตตสส สพพธิ

สพพคนถปปหีนสส ปริฬาโห น วิชชติ

ท่านผู้มีทางไกลอันถึงแล้ว หายโศก หลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง ละกิเลสเครื่องรัดทั้งปวงแล้ว ย่อมไม่มีความเร่าร้อน

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๒๗.

๑๗. จเช ธนํ องควรสส เหตุ

องคํ จเช ชีวิตํ รกขมาโน

องคํ ธนํ ชีวิตญจาปิ สพพํ

จเช นโร ธมมมนุสสรนโต

พึงสละทรัพย์เพื่อรักษาอวัยวะ, เมื่อรักษาชีวิตพึงสละอวัยวะ, เมื่อคำนึงถึงธรรม พึงสละอวัยวะ ทรัพย์ และแม้ชีวิต ทุกอย่าง

(โพธิสตต) ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘ / ๑๔๗.

๑๘. ฉนทชาโต อนกขาเต มนสา จ ผุโฐ สิยา

กาเม จ อปฏิพทธจิตโต อุทธํโสโตติ วุจจติ

พึงเป็นผู้พอใจและประทับใจในพระนิพพานที่บอกไม่ได้ ผู้มีจิตไม่ติดกาม ท่านเรียกว่าผู้มีกระแสอยู่เบื้องบน

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๔๔.

๑๙. ชิฆจฉา ปรมา โรคา สงขารา ปรมา ทุกขา

เอตํ ญตวา ยถาภูตํ นิพพานํ ปรมํ สุขํ.

ความหิวเป็นโรคอย่างยิ่ง สังขารเป็นทุกข์อย่างยิ่ง รู้ข้อนั้นตามเป็นจริงแล้ว ดับเสียได้ เป็นสุขอย่างยิ่ง.

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๔๒.

๒๐. ชีรนติ เว ราชรถา สุจิตตา

อโถ สรีรมปิ ชรํ อุเปติ

สตญจ ธมโม น ชรํ อุเปติ

สนโต หเว สพภิ ปเวทยนติ.

ราชรถอันงดงามย่อมคร่ำคร่า แม้ร่างกายก็เข้าถึงชรา ส่วนธรรมของสัตบุรุษย่อมไม่เข้าถึงชรา สัตบุรุษกับอสัตบุรุษเท่านั้นย่อมรู้กันได้

(พุทธ) สํ. ส. ๑๕ / ๑๐๒.

๒๑. เต ฌายิโน สาตติกา นิจจํ ทฬหปรกกมา

ผุสนติ ธีรา นิพพานํ โยคกเขมํ อนุตตรํ.

ผู้ฉลาดนั้นเป็นผู้เพ่งพินิจ มีเพียรติดต่อ บากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์ ย่อมถูกต้องพระนิพพานอันปลอดจากโยคะ หาธรรมอื่นยิ่งกว่ามิได้

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๘.

๒๒. ทุกขเมว หิ สมโภติ ทุกขํ ติฏฐติ เวติ จ

นาญญตร ทุกขา สมโภติ นาญญตร ทุกขา นิรุชฌติ

ทุกข์เท่านั้นเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่ และเสื่อมไป นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรเกิด นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรดับ

(วชิราภิกขุนี ) สํ. ส. ๑๕ / ๑๙๙. ขุ. มหา. ๒๙ / ๕๓๖.

๒๓. ธมโม ปโถ มหาราช อธมโม ปน อุปปโถ

อธมโม นิรยํ เนติ ธมโม ปาเปติ สุคตึ

มหาราช ธรรมเป็นทาง (ควรดำเนินตาม) ส่วนอธรรมนอกลู่นอกทาง (ไม่ควรดำเนินตาม) อธรรมนำไปนรก ธรรมให้ถึงสวรรค์

(โพธิสตต) ขุ. ชา. สฏฐิ. ๒๘ / ๓๙.

๒๔. นนทิสญโญชโน โลโก วิตกกสส วิจารณา

ตณหาย วิปปหาเนน นิพพานํ อิติ วุจจติ

สัตว์โลกมีความเพลินเป็นเครื่องผูกพัน มีวิตกเป็นเครื่องเที่ยวไป ท่านเรียกว่านิพพาน เพราะละตัณหาได้

( พุทธ ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๔๗. ขุ. จุ. ๓๐/๓๑๖,๒๑๗..

๒๕. นาญฺญตฺร โพชฺฌาตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา

นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ

เรา (ตถาคต) ไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากปัญญา ความเพียร ความระวังตัว และการสละสิ่งทั้งปวง

(พุทธ) สํ. ส. ๑๕ / ๗๕.

๒๖. ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา

ทุกฺขกฺขโย อนุปฺปตฺโต นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.

เบญจขันธ์ที่กำหนดรู้แล้ว มีรากขาดตั้งอยู่ ถึงความสิ้นทุกข์แล้ว ก็ไม่มีภพต่อไปอีก

(พรหมทตตเถรี) ขุ. เถร. ๒๖ /๓๓๔.

๒๗. ปตตา เต นิพฺพานํ เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ ชาติมรณปฺปหานาย.

ผู้ใด ประกอบในธรรมวินัยของพระทศพล มีความขวนขวายน้อย พากเพียรละความเกิดความตาย ผู้นั้นย่อมบรรลุพระนิพพาน

(สุเมธาเถร) ขุ. เถรี. ๒๖ / ๕๐๒.

๒๘. พหุสฺสุตํ อุปาเสยฺย สุตญฺจ น วินาสเย

ตํ มูลํ พฺรหมฺจริยสฺส ตสฺมา ธมฺมธโร สิยา.

พึงนั่งใกล้ผู้เป็นพหูสูต และไม่พึงทำสุตะให้เสื่อม สุตะนั้นเป็นรากแห่งพรหมจรรย์ เพราะฉะนั้น ควรเป็นผู้ทรงธรรม

(อานนทเถร) ขุ. เถร. ๒๖ / ๔๐๖.

๒๙. มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ สจฺจานํ จตุโร ปทา

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทิปทานญฺจ จกฺขุมา

บรรดาทางทั้งหลาย ทางมีองค์ ๘ ประเสริฐสุด, บรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐสุด, บรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคธรรมประเสริฐสุด, และบรรดาสัตว์ ๒ เท้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุประเสริฐสุด

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๕๑.

๓๐. ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.

นามและรูป ย่อมดับไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนี้ ย่อมดับในที่นั้น เพราะวิญญาณดับ.

( พุทธ ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๓๑. ขุ. จุ. ๓๐/๒๑.

๓๑. ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม

เอตทริยา เสวนฺติ เอตํ โลเก อนามตํ.

สัจจะ ธรรมะ อหิงสา สัญญมะ และทมะ มีอยู่ในผู้ใด อารยชนย่อมคบผู้นั้น นั่นเป็นธรรมอันไม่ตายในโลก.

( อุปสาฬหกโพธิสตต ) ขุ. ชา. ทุก. ๒๗ / ๕๘.

๓๒. ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ สติ เตสํ นิวารณํ

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ ปญฺญาเยเต ปิถิยฺยเร.

กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องกั้นกระแส กระแสเหล่านั้นอันบุคคลปิดกั้นได้ด้วยปัญญา

(พุทธ) ขุ.สุ.๒๕ /๕๓๐. ขุ.จู.๓๐/๑๖, ๒๐.

๓๓. เย สนตจิตฺตา นิปกา สติมนฺโต จ ฌายิโน

สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ กาเมสุ อนเปกฺขิโน

ผู้มีจิตสงบ มีปัญญาเครื่องรักษาตัว มีสติ เป็นผู้เพ่งพินิจไม่เยื่อใยในกาม ย่อมเห็นธรรมโดยชอบ

(พุทธ) ขุ. อิติ. ๒๕ / ๒๖๐.

๓๔. โย จ ปปญฺจํ หิตฺวาน นิปฺปปญฺจปเท รโต

อาราธยิ โส นิพฺพานํ โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ

ผู้ใดละปปัญจธรรมที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้ว ยินดีในธรรมที่ไม่มีสิ่งทำให้เนิ่นช้า ผู้นั้นก็บรรลุพระนิพพานอันปลอดจากโยคะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

(สารีปุตต) องฺ. ฉกฺก. ๒๒ / ๓๒๙

๓๕. สกํ หิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ

อญญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ

เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ

สกํ สกํ สมฺม สติมาหุ สจฺจํ

สมณพราหมณ์บางเหล่า กล่าวธรรมของตนว่าบริบูรณ์, แต่กล่าวธรรมของผู้อื่นว่าเลว (บกพร่อง), เขาย่อมทะเลาะวิวาทกันแม้ด้วยเหตุนี้ เพราะต่างก็กล่าวข้อสมติของตน ๆ ว่าเป็นจริง

(พุทธ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๑๑. ขุ. มหา. ๒๙ / ๓๘๓.

๓๖. สมฺมปฺปธานสมฺปนฺโน สติปฏฺฐานโคจโร

วิมุตฺติกุสุม สญฺฉนฺโน ปรินิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว

ผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมัปปธาน มีสติปัฏฐานเป็นอารมณ์ ดาดาษด้วยดอกไม้คือวิมุตติ หาอาสวะมิได้ จักปรินิพพาน

(เทวสภเถร) ขุ. เถร. ๒๖ / ๒๘๒.

๓๗. สุขํ วต นิพฺพานํ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ

อโสกํ วิรชํ เขมํ ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ไม่มีโศกปราศจากธุลี เกษม เป็นที่ดับทุกข์ เป็นสุขดีหนอ

(หาริตเถร) ขุ. เถร. ๒๖ / ๓๐๙.

๓๘. โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ปเร

โสรัจจะและอวิหิงสานั้น เป็นช้างเท้าหลัง สติและสัมปชัญญะนั้น เป็นช้างเท้าหน้า

(อุทายีเถร) ขุ. เถร. ๒๖ / ๓๖๘.

๓๙. หีนํ ธมฺมํ น เสเวยฺย ปมาเทน น สํวเส

มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสเวยฺย น สิยา โลกวฑฺฒโน

ไม่ควรเสพธรรมที่เลว ไม่ควรอยู่กับความประมาท ไม่ควรเสพมิจฉาทิฏฐิ ไม่ควรเป็นคนรกโลก

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๓๗.

๔๐. หีเนน พฺรหฺมจริเยน ขตฺติเย อุปปชฺชติ

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.

บุคคลย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อย่างเลว, ถึงความเป็นเทวดา ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลาง, ย่อมบริสุทธิ์ ด้วยพรหมจรรย์อย่างสูง

(พุทธ) ขุ. ชา. มหา. ๒๘ / ๑๙๙.

วิริยวรรค คือ หมวดความเพียร

๔๑. โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา วิริยารมฺภญฺจ เขมโต

อารทฺธวิริยา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี

ท่านทั้งหลายจงเห็นความเกียจคร้านเป็นภัย และเห็นการปรารภความเพียรเป็นความปลอดภัย แล้วปรารภความเพียรเถิด นี้เป็นพุทธานุศาสนี

(พุทธ) ขุ. จริยา. ๓๓ / ๕๙๕

๔๒. ตุมฺเหหิ กิจฺจํ อาตปฺปํ อกฺขาตาโร ตถาคตา

ปฏิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ ฌายิโน มารพนฺธนา

ท่านทั้งหลายต้องทำความเพียรเอง ตถาคตเป็นแต่เพียงผู้บอก ผู้มีปกติเพ่งพินิจดำเนินไปแล้ว จักพ้นจากเครื่องผูกของมาร

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๕๑.

๔๓. นิทฺทํ ตนฺทึ วิชิมฺหิตํ อรตึ ภตฺตสมฺมทํ

วิริเยน นํ ปณาเมตฺวา อริยมคฺโค วิสุชฺฌติ.

อริยมรรคย่อมบริสุทธิ์ เพราะขับไล่ความหลับ ความเกียจคร้าน ความบิดขี้เกียจ ความไม่ยินดี และความเมาอาหารนั้นได้ด้วยความเพียร

(พุทธ) สํ. ส. ๑๕ / ๑๐.

๔๔. โย จ วสฺสสตํ ชีเว กุสีโต หีนวีริโย

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย วิริยํ อารภโต ทฬฺหํ

ผู้ใดเกียจคร้าน มีความเพียรเลว พึงเป็นอยู่ตั้งร้อยปี แต่ผู้ปรารภความเพียรมั่นคง มีชีวิตอยู่เพียงวันเดียว ประเสริฐกว่าผู้นั้น

(พุทธ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๓๐

๔๕. สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน ปญฺญวา สุสมาหิโต

อารทฺธวิริโย ปหิตตฺโต โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ

ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล มีปัญญา มีใจมั่งคงดีแล้ว ปรารภความเพียร ตั้งตนไว้ในกาลทุกเมื่อ ย่อมข้ามโอฆะที่ข้ามได้ยาก

(พุทธ) สํ. ส. ๑๕ / ๗๔

สามัคคีวรรค คือ หมวดสามัคคี

๔๖. วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา อวิวาทญฺจ เขมโต

สมคฺคา สขิลา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี

ท่านทั้งหลายจงเห็นความวิวาทโดยความเป็นภัย และความไม่วิวาทโดยความปลอดภัยแล้ว เป็นผู้พร้อมเพรียง มีความประนีประนอมกันเถิด นี้เป็นพระพุทธานุศาสนี

(พุทธ) ขุ. จริยา. ๓๓ / ๕๙๕.

๔๗. สามคฺยเมว สิกฺเขถ พุทฺเธเหตํ ปสํสิตํ

สามคยรโต ธมมฏโฐ โยคกเขมา น ธํสติ

พึงศึกษาความสามัคคี, ความสามัคคีนั้น ท่านผู้รู้ทั้งหลาย สรรเสริญแล้ว, ผู้ยินดีในสามัคคี ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่คลาดจากธรรมอันเกษมจากโยคะ

(พุทธ) ขุ. ชา. เตรส. ๒๗ / ๓๔๖.

๔๘. สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี สมคฺคานญฺจนุคฺคโห

สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ

ความพร้อมเพรียงของหมู่เป็นสุข และการสนับสนุนคนผู้พร้อมเพรียงกันก็เป็นสุข, ผู้ยินดีในคนผู้พร้อมเพรียงกัน ตั้งอยู่ในธรรมย่อมไม่คลาดจากธรรมอันเกษมจากโยคะ

( พุทธ ) ขุ. อิติ. ๒๕ / ๒๓๘.

อัปปมาทวรรค คือ หมวดไม่ประมาท

๔๙. อปฺปมตฺตา สตีมนฺโต สุสีลา โหถ ภิกฺขโว

สุสมาหิตสงฺกปฺปา สจิตฺตมนุรกฺขถ

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีสติ มีศีลดีงาม ตั้งความดำริไว้ให้ดี คอยรักษาจิตของตน

(พุทธ) ที. มหา. ๑๐ / ๑๔๒.

๕๐. อปฺปมาทรตา โหถ สจิตฺตมนุรกฺขถ

ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโนว กุญฺชโร

ท่านทั้งหลาย จงยินดีในความไม่ประมาท คอยรักษาจิตของตน, จงถอนตนขึ้นจากหล่ม เหมือนช่างที่ตกหล่มถอนตนขึ้นฉะนั้น

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๕๘.

๕๑. อปฺปมาทรโต ภิกขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา

สญฺโญชนํ อณุ ถูลํ ฑหํ อคฺคีว คจฺฉติ

ภิกษุยินดีในความไม่ประมาท หรือเห็นภัยในความประมาท ย่อมเผาสังโยชน์น้อยใหญ่ไป เหมือนไฟไหม้เชื้อน้อยใหญ่ไปฉะนั้น

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๙.

๕๒. อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา

อภพฺโพ ปริหานาย นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก

ภิกษุยินดีในความไม่ประมาท หรือเห็นภัยในความประมาท เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะเสื่อม (ชื่อว่า) อยู่ใกล้พระนิพพานทีเดียว

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๙.

๕๓. เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต

ภิกขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ

ชาติชรํ โสกปริทฺทวญฺจ

อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกขํ

ภิกษุผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท ละความถือมั่นว่าของเราได้แล้วเที่ยวไป เป็นผู้รู้ พึงละชาติ ชรา โสกะ ปริเทวะ และทุกข์ ในโลกนี้ได้

( พุทธ ) ขุ. สุ. ๒๕ / ๕๓๕. ขุ. จู. ๓๐ / ๙๒.

๕๔. อุฏฐาเนนปฺปมาเทน สญฺญเมน ทเมน จ

ทีปํ กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรติ

คนมีปัญญา พึงสร้างเกาะ ที่น้ำหลากมาท่วมไม่ได้ ด้วยความหมั่น ความไม่ประมาท ความสำรวม และความข่มใจ

( พุทธ ) ขุ. ธ. ๒๕ / ๑๘.

*********************